سدهای خداآفرین و قیزقلاسی در استان آذربایجان شرقی شهرستان کلیبر بخش خداآفرین قرار دارد. این سدها بصورت سدهای خاکی بر روی رودخانه ارس در حال ساخت می باشند. هرچند مطالعات اولیه این سدها مربوط به حدود 40 سال قبل است اما عملیات اجرائی آنها از سال 1380 شروع گردیده است. محدوده اجرای بررسی شامل دریاچه های سد خداآفرین و قیزقلاسی بطول 30 کیلومتر و در حدود 100 کیلومتر مربع بوده است. 

این سدها با همکاری مشترک جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان اجرا می گردد. که با هدف تولید 200 مگاوات برق و قیزقلاسی بصورت سد تنظیمی جهت انتقال آب ارس به دشت مغان برای آبیاری 75000 هکتار زمین کشاورزی بوده است. 4 روستا در قسمت ایران در محدوده دریاچه سد خداآفرین مغروق شد. سد خداآفرین امکان ذخیره آب 6/1 میلیارد مترمکعب و ارتفاع آن 64 متر می باشد. 

مطالعات باستان شناسی سد خداآفرین از اواخر سال 1385 شروع گردید، ولی بررسی محدوده های این سدها در تابستان 1386 شروع گردید. در محدوده اجرای بررسی 42 محوطه شناسایی گردید که 27 محوطه در سد خداآفرین و 15 محوطه در سد قیزقلاسی بوده است. پس از آب گیری این سدها، 23 محوطه بطور کلی به زیر آب خواهد رفت. از کل 42 محوطه تعداد 22 محوطه مربوط به نوع استقرار قبرستان است که بیشترین قبرستان ها هم مربوط به قبور کورکانی هستند این کورکان ها به شکل تپه های کوچک با ارتفاع 2 الی 6 متر بصورت منفرد یا مجموعه ای شناسایی گردیده اند. 

5 محوطه بصورت استقرار تپه ای بوده که مهمترین آنها کهنه تپه سی، کهنه پاسگاه می باشد. بیشتر محوطه های استقراری باز (Open Site) مربوط به دوره اسلامی می باشند. همچنین 3 خانه قدیمی به احتمال از دوره قاجار شناسایی شده است. این خانه ها دارای ویژگیهای محلی از جمله ایوان با ستونهای چوبی و اتاق اصلی که به چهارسو موسوم است. چهارسو پوشش هرمی هندسی با 4 ستون چوبی است که دارای یک نورگیر در وسط آن می باشد. 

از مهمترین آثار این منطقه پل های تاریخی خداآفرین می باشد. ما میدانیم که قدیم ترین پل تاریخی ایران نیز بر رودخانه ارس در دوره اورارتو ساخته شده است که تنها آثار جزئی از آن باقی است اما پل های خداآفرین مخصوصا پل حسرت کورپوسی تقریبا سالم می باشد. خوشبختانه این پلها در محدوده دریاچه سد قیزقلاسی قرار نمی گیرند اما با توجه به ساخت سد خداآفرین در نزدیکی این پل ها تاثیرات مخربی بر آنها وارد شده است. و مطمئنا با آب گیری سد خداآفرین تخریبات بیشتر خواهد شد. لذا نیاز به مرمت های اضطراری و استحکام بخشی دارد. 

در سال 1386 منطقه خداآفرین از لحاظ باستان شناسی فعال بود، حضور 6 هیات باستان شناسی با تناوب زمانی نتایج بسیارمفیدی به همراه داشت. از جمله :
- حفاری کهنه پاسگاه به سرپرستی آقای عیسی زاده در فروردین 86
- بررسی محدوده سدهای خداآفرین و قیز قلعه سی به سرپرستی آقای فیض خواه در تابستان 86
- حفاری پوهروز تپه سی به سرپرستی هژبری در تابستان 86
- حفاری کهنه تپه سی به سرپرستی زرلقی در تابستان 86
- حفاری کهنه پاسگاه به سرپرستی بابا پیری تابستان 86
- حفاری قبور کورکانی لاریجان و طوعلی به سرپرستی دکتر نوبری زمستان 86

هرچند این اقدامات نتایج ارزنده ای داشت اما با توجه به گستردگی محوطه ها و اهمیت آنها نیاز به مطالعات و کاوش های بیشتر در این منطقه هست. محوطه هایی که بناچار زیر آب می روند و در نتیجه برای همیشه از بین خواهند رفت.

محمد فیض خواه تابستان 86، گزارش بررسی و شناسایی محدوده آبگیری سدهای خداآفرین و قیزقلاسی.